Timlilit tagraɣlant s uzwel

«Idles n uzbu: gar umezruy, takatut d tgensas»

Bgayet ussan n 19 akked 20 ɣuct 2026

I usfuggel n umulli wis 70 n temlilit n ugraw n Ṣṣumam

Asuddes d ukatar amatu akked wattal

Ad yessuddes usqamu unnig n timmuzɣa timlilit tagraɣlant s uzwel n “Idles n uzbu : gar umezruy, takatut akked tgensas” s umtawa akked usqamu aɣelnaw n umezruy d tkatut n tselwit n tegduda akked uɣlif n Yimjahden d wat Izerfan, akked tallalt n ugezdu n Bgayet d usaram TECLANG n tesdawit Muḥemmed Bugerra n Bumerdas akked tdukla tazzayrit n tussnant n tesnisemt (SASO).

Timlilit-a ad tettwasuddes ilmend n usfuggel wis 70 n temlilit n ugraw n Summam (20 ɣuct 1956 – 20 ɣuct 2026), s wayen yesɛa d azal deg terni n tegrawla n uselelli akked useḍru n timunent ladɣa tuddsa d usekter asertan d yimserdes d usbeddi n yisdagen n tefrit taɣelnawt tamirant.

Timlilit n ugraw n Ssumam teḍra-d deg tallit n 13 ɣer 20 ɣuct 1956, deg wasif n Ssumam, ayen i d-yernan afud deg useɣwes n uqeddic agrawliw ladɣa deg ufesser n teɣbula tigensas, asuddes n tɣellit, asejhed n rray aɣelnaw aduklan, d usekrazal n tigawt n uzbu deg yal taɣult, ayen i yerran aseggem n yiɣallen n tegrawla ad jehden akken ad yuɣal wudem aɣelnaw d ugraɣlan yettbinen ugar ɣef tegrawala tamangant. Syin yuɣal ugraw-a d aɣbalu imesbeddi deg tkatut taduklant, macci kan s talɣa-ines am uneḍru imsuddes kan, maca imi yettuneḥsab d tiremt tugzimt deg lebni n twalit tasertant timsemmedt i uselelli.

Timlilit-a deg Bgayet tesɛa tizzumla tusligt, deg wayen tger teɣmeq n umezruy d yidles deg tilin n uɣlan, akken i tettuneḥsab d tallunt ideg ttemyegzament deg-s takatut d uɣli aɣerman. Afran n wadeg-a imrakal ur yerzi ara kan tasekta n wadeg, maca yesmektay-d attal anzamul alqayan imi yuɣal uẓayer teɣbula-ines talsanin d trakalin, akken i yessaweḍ ad yeqqen gar umezruy d yimal.

Deg ukatar-a dɣa, i d-yettbin “yidles n uzbu” imi tettuneḥsab d imekti i yessegrawen gar tigawt timserdest akked testaɣt tasertant ɣer yigli ameqran yesdukulen takatut timezdit d tgensas tinmettiyin akked tuddsa n wazalen, n yizmulen, d wullisen i yelḥan deg tikli n uslelli. Azbu, seg tmuɣli-ya, ur telli ara d aqabel n tallit, maca d amecwar aɣezfan i yessawḍen ad yemsel tamagit taɣelnawt d usbeddi n tefrit taduklant, akken mazal later-is yeqqim deg yineḍruyen imiranen akked yisugan n yimal.

Ɣef wannect-a, timlilit-a tesɛa iswi n uɛawed n tɣuri n termit tagrawlant s tmuɣli tussnant timesleḍt ara yersen ɣef yinekmaren n tuzzgiwin yemgaraden ara ibedden ɣer yiɣbula d tnagiwin timazrayin s timmad-nsent d ansay amusnnan d ulsan i tigzi n umezruy. Akken i yesɛa iswi n tulya n tallunt tussnant i udiwenni ɣef tsektiwin n yizba isertanen, idelsanen akked izumlen, ayen ara yeskrazlen assaɣ gar unadi ussnan d tmassit n tkatut, akken daɣen i yettɛawan deg usijhed n tefrit tamazrant s usmekti n termit taɣelnawt deg tsekta-ines timeslellit d tɣermant.

Tamukrist tussnant.

Timlilit-a tbeddu s usteqsi agejdan : Amek i yettlal yidles n uzbu deg ugezzum n umezruy, takatut d tgensas, d wamek i tettallel deg lebni n yiman aduklan d uskel n tmagit ilmend n wattalen n useḥqer d tmeharsa d wayen yellan deffir-nsen ?

Imi idles n uzbu ur tettwagzal ara deg tririt n tigawt n tallit s talɣiwin yecban aserheḍ, maca tettwagzay s uglam-ines am tikli timezgit i ileḥḥun s tutlayin, ullisen imawiyen d wid yuran, d yifarisen n tsekla d tẓuri, akked yisemras inzamulen, mebla ma nettu tisertiyin n uselmed d yidles, akken daɣ, i tettuneḥsab taɣult i tegzi n umezruy akked usejhed n tkatut.

Seg tmuɣli-ya, iswi n temlilit-a d aḍfar n unekmar agtutan n taɣulin yessegrawen gar umezruy, tasekla, tasnilest, tussna n tmetti, tasnalest, tizrawin tidelsanin, tasuqilt akked tesnalmudt n tutlayin akken ad yessuref tigzi talqayant n wassaɣen ukrisen gar yidles, tkatut akked tmagit.

Iswi daɣen n temlilit-a ad yessiweḍ akken ad yuɣal d tallunt n udiwenni ussnan, ideg ara mlilen yinagmayen yuzgen i usqerdec n temsal n tkatut, idelsan n uzbu akked tgensasin deg tsektiwin n yidgan d wakuden yemgaraden. Akken daɣ yesɛa iswi-nniḍen, s unekmar imserwes, n uzrew n uzbu macci kan s timmad-ines d aneḍruy amazray, neɣ addud asertan kan, maca s wazal-ines d aṣekwu adelsan d uktutan yekkin deg tutlayin d wullisen, isugan akked yisemras inzamulen.

Deg wattal-a dɣa, ttbinen-d yifarisen idelsanen d taɣult i d-yesfakelen aḍman n tmezgit tamazrant imi tettallel tasekla d tutlayin d tẓuriyin deg usbeddi n tkatut taduklant yebnan ɣef yiseɣ d timarrewt. Akatar imeẓri yurez ɣer teɣbula n tidmi akked tsekla yettwalin deg usebdeɛ am tigawt tadelsant n uzbu yettalsen amsal n tmagit s usekrazal n tkatut deg wattalen imhersanen d seld tamhersa.

Daymi, yewwi-d ad tili tbadut n uzbu teffel i tmuɣli n tallit akked tegzi tushilt n uzbu, akken ad tuɣal tmuɣli fell-as d amecwar amazray, amkatu yezgan deg ccfaya. Dayen ara yeldin askasi ɣef yisteqsiyen yerzan talɣa n wamek i d-ttnulfayen wulisen n umenniɣ d umezgi d yiseɣ d temlilt n tutlayin d yifarisen n tẓuri d tgensas tinzumal deg lebni n tkatut taduklant timezgit.

Iguma n tidmi rzan isteqsiyen-a :

  • Amek i yettaleɣ yidles ɣer taɣult n uzbu ?
  • Amek i yessidmir umezruy d tkatut deg umsal n wullisen n uzbu ?
  • Dacu-tt temlilt n tgensas taduklant deg uselḥu n wullisen d uɛawed n ufras-nsen ?
  • Amek i ttalellent tenfaliyin n tsekla d tẓuri timawit d tid yuran deg usbeddi n tkatut taduklant ?
  • Amek i yesseḥbibir idles n uzbu deg wattalen imiranen yerzan ɣer timmuḍelt akked yiselkat itiknulujiyen ?

Isteqsiyen-a sbeddiden yakan tigzi n uzbu am tdinamit tamazrayt d tdelsant yebnan ɣef udiwenni imezgi gar yizi d tallit tamirant, gar tkatut d usebdeɛ.

Iswan ussnanen n temlilit.

Iswi n temlilit-a, ara yessegrawen inagmiyen deg taɣulin akked temnaḍin yemgaraden, d asbeddi n tallunt tussnant tagraɣlant ara izerwen idelsan n uzbu deg tsektiwin d tkatut d tgensas, akken daɣ yesɛa iswi n usissen n tmuɣli tamaynut n wassaɣen ukrisen gar yidles, takatut akked tmagit ilmend n wattalen n unadi amiran.

Asenfar-a ad d-yekk seg unekmar n taɣulin yemgaraden ara d-yessiwlen i umezruy, tasekla, tasnilest, tussna n tmetti, tasnalest, tizrawin tidelsanin, tasuqilt akked tesnalmudt n tutlayin akken ad yessuref aslaḍ n talɣiwin yemgaraden n uzbu akken i d-tettban deg yifarisen n tsekla d tidmi d tfersafit tineflut deg wattalen imhersanen d seld tamhersa. Daymi i yesnuzgum s waya akken ad d-yerr tifrat ɣef tfukas tinzamulin d tullisin i iɛawnen deg lebni n tefrit tamsduklant d umsal n tgensas n timmanit d tmagiyin tiberraniyin.

Deg ukatar-a dɣa, timlilit-a tsers-d tagruma n tmukrisin tigejdanin gar-asent :

  • Amek i yessilkit ufaris usnnan-adelsan d taɣult n yinaw n uzbu yesseḥbibiren ɣef tmagit taduklant ?
  • Amek i d-yettban uzbu deg wullisen imawiyen d wid yuran, deg yisemras isnilsanen d yinzamulen d yisemras iduklanen ?
  • Dacu-tt temlilt n tsuqilt d uselmed n tutlayin d tsertiyin n yidles deg uḥraz n tkatut taɣelnawt d usekrazal n tgemmi ?
  • Iwani i ttallellen yinekmaren n userwes i izegren i tlisa deg usekcem n termitin tiɣelnawin ilmend n udiwenni ussnan amaḍlan ara d-yezzin ɣef yidlesan n uzbu ?

Akken daɣ i tesnuzgem temlilit-a i uzrew n tsedmar gar timawit akked tira, gar umyi d umezruy, gar uferdis d ugraw imi ttuneḥsaben d taɣulin yettemhazen i ufaris n unamek d usbeddi n tefrit taɣelnawt. Imi idelsan n uzbuteffel i uttafttar n umezruy usdid, maca yerza anagraw anzamul i yettwaskaren deg tallunt tanagdudt, deg yisemras n usmekti, akked yinawen idelsanen d yisegmanen, deg tsertiyin n uselmed ilan iswi n uffel i ttrika tamhersant d usekrazal n wazalen n tegtuta tasnilsant d tdelsant.

Daymi iswan n temlilit-a rzan ;

  • Asekfel n temlilt n ugraw n Ṣṣumam deg uṛessi n yidles n uzbu imezdi deg taɣulin yemgaraden ;
  • Asijhed n udiwenni ussnan yuggten deg tuzzga ɣef yidles n uzbu ;
  • Aslaḍ n wukrus n umezruy d tkatut d tgensas deg umsal n tefrit timezdit ;
  • Asekfel n wallalen n yifarisen idelsanen deg usejhed n tmagit d usbeddi n wullisen iɣelnawen ;
  • Asnefli n unekmar imserwen bu tsekta tagraɣlant d talsant ;
  • Asekrazal n tgemmi tadelsant d usmektan s timmad-is d urfid i unadi ussnan d usmenyet n tidmi.

Iguma n temlilit.

Agum amezwaru : Agraw n Ṣṣummam : tazrawt tamazrayt

  • Attalen imazrayen ;
  • Iselkat igensanen d yiberraniyen ;
  • Agraw n Ṣṣummam d tsekta-ines tamsduklant n uwanek azzayri.

Agum wis sin : Azbu : Tibadutin, inekmaren uggzimen, d uɛiwed n usileɣ

  • Izba n yidles, n tutlayt akked tesnisemt ;
  • Idles n uzbu deg umager n n yidles n temhersa ;
  • Idles n uzbu deg tsekta-s timrakalt timezdit ;
  • Attalen n umezruy ;

Agum wis kraḍ : Tasekla n uzbu : ullis, asemmi, aserti

  • Akuden imazrayen d wudmawen inzumal i ṭṭraḍ n uzbu ;
  • Azrir n yiminigen deg lebni n tsekla n uzbu i izegren i waɣlanen ;
  • Tira n tlawin : tiwetmit, tawtemit, ansayen, ugdilen, tatrara, ...

Agum wis ukkuẓ : Tasinit gar ttrika timawit akked tira.

  • Timucuha, tialatin, tamedyezt timawit am tmektit n uzbu ;
  • Udmawen n unezbu, assaḍen iɣerfanen ;
  • Tislaḍ timgezmin n wammuden deg kra n tmura ;

Agum wis semmus : Idles n uzbu, tigensas d thuski.

  • Allalen n uɛiwed n usnulfu asnilsan, aɣanib d thuski deg tsekla n uzbu ;
  • Umyiten d teflas ;
  • Tasuqilt taseklant : iseḍruyen d yicqirriwen n thuski d yidles.

Agum wis sḍis : Aselmed d ulmud n yidles n uzbu deg wattal n tira n umezruy d usekrazal n tkatut

  • Tasnalmudt n tutlayin-idelsan : Tidmi timesleḍt, inekmaren inalmuden yettwasilɣen d wattal asertan d usnilesmettan ;
  • Tira n umezruy s tutlayin tiɣelnawin deg wattal n ujerrem n temhersa ;
  • Tisertiyin n uselmed d uselmed unnig : Agezzum d yisemras imhersanen, d yicqirriwen n usekrazal n tgemmi taɣelnawt.

Tiwtilin n tikkin

Isumar yewwi-d ad d-glunt :

  • Azwel n usareg ;
  • Isem d nnekwa ;
  • Tarmiṣt tasdawant
  • Agzul ( 300 n wawalen)
  • Semmus n wawalen isura.

Ɣer yiri n usumer-a, yewwi-d daɣen ad yeglu s ugzul animan, ad ten-id-yazen ɣer tansa-ya taliktrunit : secretariat@hcamazighite.dz

Tutlayin n temlilit

Taɛrabt, tamaziɣt, tafransist, tagnizit

Azemz

Ass aneggaru i uceyyeɛ n yigzulen : 01 mayyu 2026

Alɣu n uqbal : 01 yunyu 2026

Ahil aneggaru : 05 yulyu 2026

Azemz n temlilit : 19/20 deg ɣuct 2026

Aselway n temlilit

Mass Ɛessad Si Lhacmi, amaray amatu n usqamu unnig n timmuzɣa

Asqamu ussnan

  • Zeghidi Lahcene, aselway n usqamu aɣelnaw n umezruy d tkatut, aselway n tesqamut tussnant.
  • Ben Ramdane Farid, Amasdawan, aselway n ugraw azzayri n tesnisemt, aselway n tesqamut tussnant.
  • Lang Fafa Danfa, anemhal aslekman n wammas afriqi i yidelsan d tutlayin (PACCL) tamurt n Gambya. Agmam.
  • Habib Hassene Laoulab, aselway n tdukla n yinadiyen d tezrawin i tdukla n Lmeɣreb ameqran, Tasdawit Qerṭaj, tamurt n Tunes. Agmam.
  • Dr Maghdouri Hassan, anemhal n usalay aɣelnaw n umjahed, agensas n uɣlif n yimjahden d wat izerfan,
  • Medjahed Leila, amasdawan, taselwayt n usaram TECLANG, tasdawit Mohamed Bouguerra, Boumerdas, Agmam.
  • Hareche Mohamed El Hadi, amasdawan, tasdawit Abu Lqasem Seɛd Llah, Lezzayer, Agmam.
  • Ziki Ali, amasdawan, tasdawit Abu Lqasem Seɛd Llah, Lezzayer, Agmam.
  • Aouthmani Settar,amasdawan, tasdawit Abderrahmane Mira, Bgayet, Agmam.
  • Hamzaoui Mourad, tamehala n yimjahden d wat izerfan n ugezdu n Bgayet, agensas n lwali n Bgayet, Agmam.
  • Kacemi Zineddine, amasdawan, Tasdawit Akli Mohand Oulhadj, Bouira, Agmam.

 

 

 

Télécharger le document "colloque international"
Ou consulter en ligne